--> - تن را گفته‌اند كه فرزند آورد وبعضي هفت تن را امّ ولد شمرده‌اند وجماعتى نه تن را صاحب فرزند دانسته‌اند وعلماى اخبار در ايشان نيز اختلاف سخن دارند ومن بنده اين نه تن را رقم مىكنم . نخستين ، امّ بشر دختر أبو مسعود انصارى ونام أبو مسعود عقبة بن عمرو ، وبه روايتي عقبة بن ثعلبه خزرجيه است . دوم ، خوله دختر منظور بن ريان الفزارية ونام مادر خوله مليكه ، دختر خارجة بن سنان است . سه ديگر ؛ امّ إسحاق دختر طلحه بن عبداللَّه تيمي است . چهارم ، امّ كلثوم دختر فضل بن عباس بن عبد المطلب است ؛ پنجم ، امّ ولد وبعضي گفته‌اند نام أو نفيله بود . ششم زينب ، دختر سبيع بن عبداللَّه ، برادر جرير بن عبداللَّه بجلى است . هفتم ، زنى از جماعت بنى ثقيف بود . هشتم ، امّ ولد وأو را صافيه مىخواندند . نهم ، جعده دختر أشعث بن قيس كندى است كه آن حضرت را لبن مسموم خورانيد ؛ چنان‌كه به شرح رفت . واين سيصد تن زنان گاهى كه جنازهء حسن را حمل مىدادند ، همگان با پاى عريان از قفاي جنازة مىرفتند وبه هاىهاى مىگريستند واين زنان بيشتر خويشتن را به خواستارى خود به حبالهء نكاح حسن عليه السلام درمىآوردند . اگرچه روز ديگر مطلقه باشند تا به اين شرافت قرين افتخار وسعادت گردند ؛ چنان كه دختر مردى را خواست خطبه كند « قال له : إنِّي مزوِّجك وأعلم إنّك ملق طلق قلق ، ولكنّك خير النّاس نسباً وأرفعهم جدّاً وأباً » ، يعنى : دختر خويش را با تو تزويج مىكنم وحال آن‌كه مىدانم تو فقيرى ومال اندوخته نمىكنى وزن را بىطول مدتي طلاق مىگويى وقرين ضجرت وخستگى خاطري 1 . ابن أبي الحديد گويد : آن حضرت ملق وطلق بود ؛ اما قلق نبود . چه از همه مردم در وسعت صدر وسجاحت خلق افزون بود ونيز أمير المؤمنين علي عليه السلام فرمود : « إنّ الحسن مطلاقٌ فلا تزوِّجوه » . 1 . در اين‌كه حضرت امام حسن عليه السلام زوجات كثيرى اختيار فرموده وآن‌ها را مطلقه فرموده است ، سخنان فراوانى گفته شده است وظاهر اين است كه اين مضامين داستان‌هايى باشد كه به مناسبت زيبايى چهره واندام آن حضرت كه قهراً در ميان زنان طرفدار وخواهان دارد ، سروده شده ونويسندگان متأخر بدون اين‌كه شاخ وبرگ داستان را از أصل داستان تميز بدهند ، همه را حقيقت پنداشته وشهرت داده‌اند . خصوصاً كه نويسندگان ومورخان دست اوّل اين سخن مانند أبو طالب مكي ومدائنى ، داستانسرا وسخنباف بوده‌اند . مهم‌تر از همه اين‌كه زندگى أهل بيت پيغمبر وبالخصوص فرزندان فاطمه از نظر شخصيت ومقامي كه داشتند ، مورد توجه وعلاقهء مسلمانان بود وخصوصيات زندگى آن‌ها مضبوطاً نقل وحكايت شده است ؛ حتى نام يكايك أزواج وفرزندان وفرزندزادگان وحتى غلامان وكنيزان آن‌ها معلوم است . چگونه مىشود كه فقط نه تن از زن‌ها نامبردار شوند وباقي را هيچ كس نشناسد . وچگونه از ميان سيصد تن از زنان آن حضرت فقط نه تن كه شناخته ومعروفند ، فرزند آوردند وبقيهء فرزند نياوردند ؟ سپهر ، ناسخ التواريخ امام حسن مجتبى عليه السلام ، 2 / 268 - 269 معاوية بن أبي سفيان چون از بهر يزيد از مردم بيعت گرفت ، گفت : « اى پسرك ! من تو را وليعهد خود كردم وهر حاجت كه در دل داشتى ، بدانت نصرت جستم . آيا هيچ آرزو نا گذاشته دارى ؟ يزيد گفت : « جز يك آرزو وآن تزويج امّ خالد ، زن عبداللَّه بن عامر بن كريز است وغايت منيت من از -